دیدگاه روایات حق والدین : مفسران به روایات فراوانی در مورد تفسیر این آیه و احترام به پدر و مادر[۱۰۲] و نهی از آزردن آنان[۱۰۳] اشاره کرده اند؛ چنانکه احسان به والدین در زندگی و سیره انبیاء، پیامبر اسلام ص ،[۱۰۴] ائمه[۱۰۵] و صحابه[۱۰۶] بازتاب داشته است. در روایات تفسیری به شیوههای احسان به والدین چون راه رفتن پشت سر آنها،[۱۰۷] خطاب نکردن آنها با نامشان،[۱۰۸] خیره نشدن به چهره آنها[۱۰۹] و ننشستن قبل از آنها[۱۱۰] و موارد دیگر[۱۱۱] اشاره شده و حتی به اثرات مادی و معنوی فراوانی چون رضای الهی و آمرزش گناهان[۱۱۲]، ثواب حج مقبول،[۱۱۳] طولانی شدن عمر[۱۱۴] و مورد احسان قرار گرفتن توسط فرزندان[۱۱۵] نیز اشاره شده است. در روایات دیگر به تأثیرات عدم رعایت احسان به والدین چون انحراف از اطاعت خداوند، بطلان شکر، انقطاع نسل[۱۱۶] و محروم شدن از بهشت[۱۱۷] پرداخته شده است.
نیکی به والدین در روایات : رسول خدا صلى اللّه عليه وآله فرمود: بِرّ الوالدين أفضل من الصلاة و الصوم و الحجّ و العمرة و الجهاد في سبيل اللّه ؛[۱۶] نيكى به پدر و مادر از نماز و روزه و حج و عمره و جهاد در راه خدا برتر است. رسول خدا صلى اللّه عليه وآله فرمود: من أصبح مرضيّا لأبَويه، أصبح له بابان مفتوحان إلى الجنّة؛[۱۷] هر كه روز آغازد و پدر و مادرش از او راضى باشند، دو در از بهشت بر او گشوده باشد. و از امام صادق عليه السلام روايت است كه فرمود: انّ رجلا اتى النّبىّ صلى اللّه عليه وآله فقال: يا رسول اللّه أوصنى. فقال: لاتشرك باللّه شيئا وان حرّقت بالنّار و عذّبت إلا و قلبك مطمئنّ بالايمان و والديك فأطعهما و برّهما حيّين كانا أو ميّتين... ؛[۱۸] مردى نزد پيغمبر اكرم صلى اللّه عليه وآله آمد و عرض كرد: يا رسول اللّه مرا سفارشى كن، فرمود: چيزى را شريك خدا مگير، هر چند به آتش سوخته شوى و شكنجه بينی كه دل تو بايد به ايمان مطمئن باشد و پدر و مادر خود را فرمان بر و با آنها نيكى كن -زنده باشند يا مرده- . از نبی اکرم صلى اللّه عليه وآله سوال شد چه اعمالى بهتر است؟ آن حضرت فرمود: الصلاة لوقتها، و برّ الوالدين، والجهاد في سبيل اللّه ؛[۱۹] نماز در وقت و نيكوئى با پدر و مادر و جهاد در راه خدا. مردى به امام صادق علیه اسلام عرض كرد: قلت لأبي عبدالله علیه السلام: انّ أبي قد كَبر جدّا و ضَعف، فنحن نحمله اذا اراد الحاجة. پدرم بسيار پير شده و ضعف چنان بر او غالب گشته كه براى قضاى حاجت او را برمى داريم. امام فرمود: ان استطعت أن تلى ذلك منه فافعل، ولقّمه بيدك، فإنّه جنّة لك غدا ؛[۲۰] اگر توانى خودت چنان كن و بدست خود لقمه به دهان او گذار كه فردا سپر تو خواهد بود. مردى از امام رضا عليه السّلام پرسید: أدعو لوالدىّ اذا كانا لا يعرفان الحقّ؟ اگر پدر و مادرم مذهب حق را نشناسند آیا دعاشان كنم؟ امام فرمود: ادعُ لهما و تصدّق عنهما، وان كانا حيّين لايعرفان الحقّ فدارهما، فانّ رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله قال: انّ اللّه بعثنى بالرّحمة لا بالعقوق ؛[۲۱] به ايشان دعا كن و براى آنها صدقه بده و اگر زنده باشند و مذهب حق را نشناسند با آنها مدارا كن كه رسول خدا صلى اللّه عليه و آله فرمود: خدا مرا براى رحمت فرستاد نه براى نافرمانى و بى مهرى. امام صادق عليه السّلام می فرماید: ما يمنع الرّجل منكم أن يتبرّ والديه حيّين و ميّتين و يصلّى عنهما و يتصدّق عنهما و يحجّ عنهما و يصوم عنهما فيكون الّذى صنع لهما وله مثل ذلك، فيزيده اللّه عزّوجلّ ببرّه و صلاته (صلته) خيرا كثيرا ؛[۲۲] کسى از شما را چه باز مى دارد كه به پدر و مادر خود نيكى كند، زنده باشند يا مرده كه از جانب ايشان نماز كند و صدقه دهد و حج بجا آورد و روزه بگيرد تا ثواب آنچه كرده از ايشان باشد و مانند آن هم براى خود او باشد و خداى عزوجل به سبب احسان و نماز (يا صله) او خير بسيار براى او بيفزايد. نیکی به پدر و مادر هیچ محدوده و مرزی ندارد و شامل هر پدر و مادری میشود، حتی اگر مشرک باشند. در همین مورد، جابر بن عبدالله انصاری میگوید: شنیدم مردی به امام صادق علیهالسّلام عرض کرد: پدر و مادرم مخالف حق هستند. امام علیه السّلام فرمود: به آنها نیکی کن، همان گونه که اگر مسلمان بودند، به آنها نیکی میکردی .[۲۳] . امام رضا علیه السلام در سبب تحریم نافرمانی از والدین می فرماید: خداوند نافرمانی پدر و مادر را از این جهت حرام فرموده است که موجب از دست دادن توفیق طاعت خداوند عزوجل و ناسپاسی نعمت و از بین رفتن شکر و سپاسگزاری و کم شدن نسل و قطع شدن آن میشود؛ زیرا نافرمانی والدین سبب میگردد که به پدر و مادر احترام گذاشته نشود، حقّ و حقوق آنها شناخته نشود، پیوندهای خویشاوندی قطع گردد، پدر و مادر به داشتن فرزند بی رغبت شوند و به علت نیکی نکردن و فرمان نبردن فرزند از پدر و مادر، آنان نیز کار تربیت او را رها سازند. [۲۴] . آیت الله مرعشی نجفی می گوید: زمانی که در نجف بودیم، روزی مادرم گفتند: «پدرت را صدا بزن تا برای ناهار تشریف بیاورد ». به طبقه فوقانی رفتم، پدرم در حال مطالعه خوابش برده بود. ماندم چه کنم، امر مادرم را اطاعت کنم؟ از طرفی می ترسیدم با بیدار کردن پدر، باعث رنجش خاطر مبارکش شوم. خم شدم و لب هایم را کف پاهای پدر گذاشتم و چندین بوسه زدم تا اینکه به خاطر قلقلک پا بیدار شد و دید من هستم. پدرم وقتی این علاقه و ادب و احترام را از من دید، فرمود: «پسرم، خدا عزتت را بالا ببرد و تو را از خادمین اهل بیت(ع) قرار دهد». من هر چه دارم، از برکت دعای پدرم است. امام سجاد(ع) در دعایی برای پدر و مادر، از خداوند درخواست هایی دارد که نشان دهنده وظایف مهم فرزندان در مقابل والدین است: الّلهُمَّ خَفِّض لَهُما صَوتِی، و اَطیِب لَهُما کَلامِی، وَ اَلِن لَهُما عَرِیکَتِی، و اَعطِف عَلَیهِما قَلبی، و صَیِّرنِی بِهِما رَفِیقا، وَ عَلَیهِما شَفِیقا؛ الّلهمَّ اشکُر لَهما تَربِیَتِی، وَ اَثِبهُما عَلی تَکرِمَتِی، وَ احفَظ لَهُما ما حفِظاهُ منِّی فِی صِغَرِی؛ (صحیفه کامله سجادیه؛ دعای 24) . خدایا! آواز مرا پیش ایشان، پست و سخن مرا با آنها، خوش گردان و خوی مرا نرم کن و دل مرا بر آنها مهربان و مرا نسبت به آنها، خوشرفتار و دلسوز گردان. خدایا! آنان را در ازای پروراندن من، جزای نیکو ده و در مقابل عزیز داشتن من، پاداش بزرگ مرحمت کن و چون مرا در خردی از آسیب و گزند نگاه داشتند، تو نیز آنان را نگاهداری کن.
حق پدر علمی : حق پدر علمی تو و استادت تعظیم او و احترام مجلس اوست که خوب به او گوش کنی و به او روکنی و با او یاری دهی تا آنچه را نیاز داری به تو بیاموزد؛ به این صورت که عقل خود را خاص او سازی و فهم و هوشت را با او بپردازی و دل خود را بدو دهی و خوب چشمت را به او اندازی، به سبب ترک لذت و صرف نظر کردن و کم کردن از شهوات.
اخلاق قرآنی- احترام پدرومادر 1---اخلاق قرآنی- احترام پدرومادر 2---اخلاق قرآنی- احترام پدرومادر 3---اخلاق قرآنی- احترام پدرومادر 4
رعایت حقوق فرزندان : امام سجاد(ع) درباره حقوق فرزند بر والدین به نکات ذیل اشاره می کند: 1. مسئولیت پذیری پدر در قبال فرزند خود : وَ أَمَّا حَقُّ وَلَدِک فَتَعْلَمُ أَنَّهُ مِنْک وَ مُضَافٌ إِلَیک فِی عَاجِلِ الدُّنْیا بِخَیرِهِ وَ شَرِّهِ؛ اما حق فرزندت این است که بدانی او از توست و در این دنیا به تو وابسته است، خوب باشد یا بد. یکی از حقوق اساسی فرزند، این است که پدر بداند فرزند از او و ثمرۀ حیات اوست و در این دنیا به نام او خوانده می شود. پدر باید نقش خود را در قبال فرزندش بپذیرد، نسبت به او احساس مسئولیت کند و در ولایت و سرپرستی اش کوتاهی نکند. 2. حق تعلیم و تربیت : پدر وظیفه دارد فرزند خود را به خوبی تربیت کند. اگر پدر فرزند خود را مطیع حضرت حق تربیت کند، در دنیا ثمره خوبی از خود به یادگار گذاشته است و در آخرت نیز پاداش دریافت خواهد کرد و اگر با سوءتدبیر نتواند فرزند خود را با دین آشنا سازد، دچار کیفر خواهد شد: وَ أَنک مَسْئُولٌ عَمَّا وُلِّیتَهُ مِنْ حُسْنِ الْأَدَبِ وَ الدَّلَالَةِ عَلَی رَبِّهِ وَ الْمَعُونَةِ لَهُ عَلَی طَاعَتِهِ فِیک وَ فِی نَفْسِهِ فَمُثَابٌ عَلَی ذَلِک وَ مُعَاقَبٌ فَاعْمَلْ فِی أَمْرِهِ عَمَلَ الْمُتَزَینِ بحُسْنِ أَثرِهِ عَلَیهِ فِی عَاجِلِ الدُّنیا الْمعَذِّرِ إِلَی رَبِّهِ فِیمَا بَینَک وَ بَینَهُ بِحُسْنِ الْقِیامِ عَلَیهِ وَ الْأَخْذِ لَهُ مِنْهُ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ؛ و تو با پرورش خوب و راهنمایی او به راه پروردگارش و کمک به او در فرمانبرداری اش، هم درباره خودت و هم درحق او مسئول هستی و بر اساس این مسئولیت، پاداش بری و کیفر بینی. پس در کار فرزند چنان کسی عمل کن که کارش در این دنیا به حسن اثر بیاراید و تو به سبب حسن رابطه فیما بین و سرپرستی خوبی که از او کرده ای و نتیجه ای الهی که از او گرفته ای، نزد پروردگارت معذور باشی و نیرویی جز به خدا نیست.
حق فرزند : وظایفی است که پدر و مادر نسبت به فرزند خویش دارند. در آموزههای دینی و اخلاقی، فرزند امانتی نزد والدین قلمداد شده و بر رعایت حق وی سفارش شده است.
در منابع دینی برای فرزندان حقوقی نام برده شده که برخی مربوط به قبل، یا هنگام تولد فرزند، و برخی مربوط به دوران کودکی، جوانی و بزرگسالی وی است؛ از جمله: انتخاب مادری شایسته و مشخص بودن نسَب فرزند، حق حیات، حق تربیت و مهرورزی، حق پرورش جسمیِ سالم، حق آموزش امور دینی و مهارتهای اجتماعی، حق نفقه و تأمین امور زندگی و نیز پشتیبانی مالی ممکن و تلاش در امر ازدواج آنها.
اهمیت حق فرزند : در منابع دینی بر موضوع فرزندآوری[۱] و رعایت حق فرزندان سفارش شده[۲] و پدر و مادر را در برابر آنها مسئول دانسته اند.[۳] ابوحامد غزالی (درگذشت: ۵۰۵ق) فرزند را امانتی نزد والدین دانسته و یکی از حقوق وی را تربیت صحیح او معرفی نموده است؛ از اینرو نقش والدین را در خوشبختی یا بدبختی فرزند مؤثر شمرده و آنها را در ثواب و عقاب او شریک میداند.[۴] قرآن کریم حق حیات را از جمله حقوق طبیعی فرزند میشمرد[۵] و از کشتن فرزندان[۶] بهسبب ترس از تنگدستی و ناتوانی در رفع نیازهای مادّی آنها نهی کرده است.[۷] همچنین در قرآن به موضوع تربیت و حق فرزند در اینباره اشاره گردیده است.[۸] .
حقوق مربوط به قبل و هنگام تولد فرزند : در روایات، به مصادیق متعددی از حقوق فرزند، مربوط به پیش از ولادت و هنگام تولد او پرداخته شده است؛ از جمله: انتخاب مادری شایسته و مشخص بودن نسَب فرزند : دراحادیث معصومان، انتخاب مادری شایسته برای فرزند، از جمله حقوق وی عنوان شده است؛[۹] زیرا فرزند، بسیاری از صفات و ویژگیهای اخلاقی خویش را از والدینش به ارث میبرد و چه بسا تغییر این صفات، در مراحل بعدی تربیت او، بسیار دشوار باشد.[۱۰] همچنین درباره زمان، مکان و کیفیت انعقاد نطفه در رحم مادر نیز سفارشهایی شده است.[۱۱] . مشخص بودن نَسَب فرزند نیز در شمار حقوق فرزند عنوان میشود؛ از اینرو، در چند حدیث، حکمت مُجاز نبودن چند شوهر برای یک زن،[۱۲] لزوم عدّه زنان بعد از طلاق[۱۳] و تحریم زنا،[۱۴] معلوم شدن نسب فرزند دانسته شده است.[۱۵]
حقوق فرزند پس از انعقاد نطفه : همینکه انعقاد نطفه در رحم مادر صورت گرفت، فرزند از حقوقی برخوردار میشود؛ از جمله: حرمت سقط جنین[۱۶] و تأخیر در اجرای حدود شرعی دربارهٔ زن باردار، به منظور پرهیز از آسیبرسانی به جنین موجود در رحم وی.[۱۷] همچنین در روایات، برای سلامت جسمی و روحی جنین، به والدین توصیههای بهداشتی و اخلاقی شده است؛ از آن جمله: تأکید بر حفظ سلامت جسمی و روانی مادر در هنگام بارداری،[۱۸] توجه به چگونگی تغذیه او[۱۹] و پرهیز زنان باردار از گناه و کارهای ناپسند.[۲۰] به علاوه، جنین از حقوق مالی خاصی نیز برخوردار است که استقرار آنها منوط به ولادت اوست.[۲۱] .
حقوق فرزند پس از ولادت : آدابی که به هنگام تولد نوزاد توصیه شده در شمار حقوق فرزندان قلمداد شده است،[۲۲] برخی از آنها عبارت اند از: تَحنیک-کام برداری نوزاد با خرما، آب باران، آب فرات، یا تربت امام حسین ع ؛[۲۳] . اذان گفتن در گوش راست و اقامه گفتن در گوش چپ وی؛[۲۴] . تراشیدن موی سر نوزاد و صدقه دادن به اندازه وزنِ موی او؛[۲۵] . قربانی کردن "عَقیقه "و اِطعام دیگران از گوشت قربانی؛[۲۶] . انتخاب نامی نیک برای وی در روز هفتم تولد؛[۲۷] . ختنهٔ پسران در هفت روز اول تولد.[۲۸] . سوراخ کردن گوش نوزاد؛[۲۹][ یادداشت ۱] .
پرورش جسمی فرزند : از جمله حقوق فرزند، موضوع رشد جسمی سالم و تغذیه با شیر مادر است؛ روایاتی وجود دارد که شیر را بهترین غذا برای نوزاد دانسته اند.[۳۰] در برخی آیات قرآن بر شیردهی به عنوان غریزهای مادرانه تأکید شده[۳۱] و در چند آیه مدت شیردهی دو سال تمام ذکر شده است.[۳۲] البته به والدین اجازه داده شده با رضایت و مشورت یکدیگر، مدت زمان شیردهی را کاهش دهند،[۳۳] یا شیردهی نوزاد را به دایه بسپارند.[۳۴] البته توصیه شده که در خصوصیات و صفات زنی که نوزاد را شیر میدهد، بهسبب انتقال آن صفات از طریق شیر به نوزاد، دقت شود.[۳۵] .
حق تربیت و نگهداری : تربیت به عنوان حقی بشری از حقوق اساسی فرزند محسوب شده است.[۳۶] در روایات اسلامی نیز به این موضوع توجه داده اند[۳۷] و آن را بهترین هدیه پدر به فرزند و برتر از صدقه دادن معرفی کرده اند؛[۳۸] چراکه وجود فرزند از پدر و مادر است و در هر صورت اعمال وی ناشی از نحوه تربیت آنها است.[۳۹]در احادیث معصومان فرزندِ صالح رزقی از جانب خداوند معرفی شده است.[۴۰] . درباره اصول کلی تربیت فرزند نیز توصیههایی شده است؛ از جمله اینکه والدین باید توجه داشته باشند که فرزندان در سنین پایینتر تربیتپذیرترند و در صورت انحراف در این دوران، تربیت بعدی آنان سخت خواهد بود.[۴۱] همچنین برخی روایات توجه والدین را به این مطلب جلب میکنند که در این کار، بهسبب احسان یا توهین به فرزندان، ثواب یا عقاب خواهند شد؛[۴۲] بنابراین، باید تشویق آنان و پرهیز از تنبیه نامعقول آنها را در نظر داشته باشند.[۴۳] . فقیهان، در تعریف واژه حضانت "نگهداری"، کلمه تربیت را به کار برده اند،[۴۴] که نشان از توجه آنان به تربیت روحی و جسمی و مادی و معنوی فرزند، بطور هم زمان است.[۴۵] آنگونه که از کلام فقیهان بر میآید، در حضانت کودک آنچه اصل است، رعایت مصلحت کودک است.[۴۶] .
دوستی و مهربانی با فرزند : والدین به دوست داشتن فرزندان و مهربانی و احترام آنها سفارش شدهاند.[۴۷] نیکی به فرزندان همتای نیکی به والدین شمرده شده است،[۴۸] تا جایی که تخلف از این فرامین موجب تخلف از سنّت پیامبر شناخته شده[۴۹] و عامل به آنها مشمول رحمت الهی و شایسته بهشت معرفی گشته است.[۵۰] . سیرهٔ رسول خدا ص نیز از خوش رفتاری ایشان با کودکان حتی در حالت نماز حکایت دارد.[۵۱] سلام کردن به فرزندان،[۵۲] بوسیدن و بوییدن آنها،[۵۳] بر زانوی خود نشاندن و دعای خیر برای آنان[۵۴] از ویژگیهای رفتاری پیامبر گزارش شده است. دربارهٔ رفتار امامان شیعه با فرزندان نیز چنین توصیفاتی مشاهده میشود.[۵۵] .
آموزش امور دینی و مهارتهای اجتماعی : در منابع دینی برخی سفارشهای عملی برای تربیت فرزندان وارد شده که ناظر بر آموزش امور دینی و برخی مهارتهای اجتماعی ایشان است؛ از جمله: یاری کردنِ فرزندان در کارهای نیک،[۵۶] راهنمایی او نسبت به شناخت خدا و کمک به او در اطاعت از پروردگار.[۵۷] واداشتن و تشویق ایشان به نماز از هفت سالگی،[۵۸] آموزش قرآن و معارف دین برای مصونماندن آنان از انحرافات اعتقادی[۵۹] و نیز شنا و تیراندازی[۶۰] و خواندن و نوشتن. در برخی متون اخلاقی نیز پس از توصیه به تقویت خوی حیا در کودک، به آداب غذاخوردن، لباس پوشیدن، دوستیابی، فراگیری خواندن و نوشتن و یادگیری قرآن و حدیث و اشعارِ نیک و احوال نیکان می پردازند. در ادامه هم به آدابی دیگر، چون نشست و برخاست و صحبت کردن و بازی، و سرانجام دستورهای مربوط به پس از بلوغ یعنی توجه به اقامه نماز و روزه و یادگیری برخی تکالیف و احکام شرعیِ مورد نیاز توجه داده اند.[۶۱] .
رعایت عدالت در برخورد با فرزندان : رعایت عدالت در برخورد با فرزندان حق دیگری است که در روایات به آن امر شده[۶۲] و اعتراض پیامبر(ص) به پدری که فقط یکی از دو فرزندش را در حضور هر دوی آنها بوسید، گزارش شده است.[۶۳] با اینحال به نظر میرسد، در روایات تأیید شده که والدین برخی از فرزندان خود را - احتمالا به سبب وجود بعضی فضایل در ایشان - بیش از دیگر فرزندان خود دوست داشته باشند، البته این تمایز نباید ناشی از تفاوت در جنسیت باشد.[۶۴] همچنین است وفای به عهد پدر و مادر نسبت به قولی که به فرزندانشان میدهند.[۶۵] .
نهی از ضرر رساندن به فرزند : در روایات، والدین از ضرر رساندن به فرزندانشان نهی شدهاند.[۶۶] همانطور که آیات قرآن کشتن یا زنده به گور کردن فرزندان را به سبب دختر بودن آنان یا ترس از ناتوانی در تأمین معیشت آنها، حرام و بعد از شرک به خدا بزرگترینِ گناهان دانستهاند.[۶۷] . حتی در روایتی، والدین از اینکه به سبب دختر بودن نوزاد برای او آرزوی مرگ کنند، نهی شده اند؛ زیرا در صورت برآورده شدن این آرزو، شخص چونان گنهگاران در برابر خدا حاضر خواهد شد.[۶۸] از همینروست که پیامبر اکرم والدین را از سختگیری و دُرشتی با فرزندانشان نهی میکردند؛ چراکه چنین رفتاری با فرزند موجب ارتکاب گناه توسط فرزند، عقوق والدین، قطع رحم[۶۹] و خروج از دایره آمرزش الهی برای فرزند خواهد شد.[۷۰] .
پشتیبانی مالی : تأمین نفقه و هزینه خوراک، پوشاک و مسکن فرزند تا وقتی که او به سن استقلال مالی برسد، به عنوان یک حق بر عهده پدر است.[۷۱] از دیگر حقوق مالی فرزند که در قرآن نیز بدان توجه شده، حق ارث است. قرآن به ارث بردن فرزندان از والدین[۷۲] و چگونگی آن به تفکیک جنسیت، تصریح کرده است.[۷۳] در آیه ۱۲ سوره نساء، میزان ارث زن و شوهر از یکدیگر، بسته به اینکه فرزند داشته باشند یا نه، تعیین شده است. علاوه بر این، بنابر نظر مفسران، بخش پایانی آیه ۱۲۷ سوره نساء هم ناظر بر امر به پرداخت ارث فرزندان خردسال شخصِ متوفی است،[۷۴] که بنا بر سنّت عربِ عصر جاهلی تا رسیدن به سن رشد از ارث محروم بودند.[۷۵] و نیز تلاش در امر ازدواج فرزندان پس از رسیدن به بلوغ.[۷۶] .
اين مطلب درفهرست عناوين مطالب-رديف: اخلاق قرآنی
