منع قهر با فامیل : بنای اسلام بر اساس مهر و محبت است. لذا شارع مقدس به ما این اجازه را نداده که با خویشاوندان خود قطع رابطه کنیم؛ هرچند آنها با ما سنگین رفتار کنند. عبدالله بن سنان می‌گوید به حضرت صادق (علیه ‌السلام) عرض کردم: من پسر عمویی دارم که هرچه با او می‌پیوندم، از من می‌برد. تصمیم گرفته ‌ام که اگر بار دیگر از من ببرد من هم از او ببرم. آیا شما اجازه می‌فرمایید؟ حضرت فرمودند: اگر تو با او بپیوندی و او از تو ببرد، خداوند با هر دو شما خواهد پیوست؛ ولی اگر تو از او ببری و او از تو ببرد، خداوند از هر دوی شما خواهد برید. [۳۰] .

پی‌آمدهای قطع رابطه - لعنت پیامبر : شقاوت از این بیشتر که پیامبر مهربانی‌ها کسی را لعن کند و کسی که مورد لعن پیامبر واقع شود قطعاً ازرحمت الهی بی‌نصیب خواهد ماند. رسول اکرم صلي ‌الله ‌عليه ‌وآله ‌وسلم می‌فرمایند: ملعون است، ملعون است کسی که قطع رحم کند .[۳۱] .

پی‌آمدهای قطع رابطه - خشم خداوند : فردی محضر پیامبر اکرم (صلي ‌الله ‌عليه ‌وآله ‌وسلم) آمد و پرسید: مبغوض‌ ترین عمل‌ها نزد خداوند کدام است؟ حضرت فرمود: مشرک بودن به خداوند. آن مرد پرسید: بعد از آن کدام عمل است؟ حضرت جواب دادند: کسی که با خویشاوندن خویش قطع رابطه کند... [۳۲] . این روایت هشدار بزرگی است برای کسانی که با خویشاوندانش قطع رابطه کردند.

پی‌آمدهای قطع رابطه - احساس نکردن بوی بهشت : هر کس قطع رحم کند علاوه بر آن‌که داخل بهشت نمی‌شود، حتی بویش را نیز احساس نمی‌کند و این یکی از بزرگ ‌ترین خطرهاست که انسان را تهدید می‌کند. امام صادق (علیه ‌السلام) می‌فرمایند: خداوند بهشت را آفرید، آن‌گاه آن را پاکیزه کرد و بویش را معطر کرد و همانا بوی بهشت از فاصله دو هزار سال به مشام می رسد و کسی عاق والدین و قاطع رحم باشد، بوی بهشت را احساس نمی‌کند .[۳۳] .

نکوهش قطع رحم : قطع رحم و ترک رسیدگی به خویشان و بستگان در اسلام سخت مورد نکوهش قرار گرفته است و هر مسلمانی به شدت باید از آن پرهیز کند. خداوند تعالی کسانی را که با خویشاوندان خود قطع رابطه می‌کنند، در سه جای قرآن مورد لعن و نفرین قرار داده است. از جمله می‌فرماید: اگر از فرمان خدا رویگردان شوید، آیا جز این انتظار می‌رود که در زمین فسادکنید و قطع رحم نمایید؟ آنها کسانی هستند که خداوند آنان را لعنت کرده است.[۳۴]. امام صادق (علیه ‌السّلام) از جدش امام سجاد علیه ‌السّلام نقل می‌کند که فرمود:... اِیّاکَ وَ مصاحَبَةَ القاطِعِ لرَحِمِهِ فَانَّهُ وَجَدتُهُ مَلْعوناً فی کتابِ اللهِ فی ثَلاثِ مَواضعَ؛ [۳۵] . از معاشرت و دوستی با کسی که با بستگان خود قطع رحم کرده بپرهیز، زیرا چنین کسی را در سه جای کتاب خدا "قرآن" [۳۶] [۳۷] [۳۸] مورد لعن و نفرین یافته ‌ام. در جای دیگر می‌فرماید: به خدا پناه می‌بریم از گناها‌نی که مایه تسریع نابودی است، مرگ‌ها را نزدیک و شهرها را از ساکنین، خالی می‌سازد و آن گناهان، قطع رحم، آزردن پدر و مادر و ترک احسان و نیکی (به آنان) است. [۳۹] .

جایگاه صله رحم در اسلام : اسلام تحکیم پیوندهای خویشاوندی و استحکام روابط خانوادگی را به شدت مورد تاکید و توجه قرار داده و صله رحم و رسیدگی به بستگان را به عنوان یک ارزش الهی واجب کرده است و خدای متعال آن را در ردیف پرستش خویش قرار داده، می‌فرماید: وَ اعبُدوا اللهَ وَ لاتُشرکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بالوالِدینِ احساناً و بِذِی القُربی...؛ [۴۰] . خدا را بپرستید و هیچ چیز را شریک او قرار ندهید و به پدر و مادر و خویشان نیکی کنید. در جای دیگر می‌فرماید: و اتَّقوا اللهَ الَّذی تَسائَلونَ بِهِ‌ و الاَرحامَ انَّ اللهَ کانَ عَلیکُمْ رَقیباً؛ [۴۱] بترسید از آن خدایی که به نام او از یکدیگر درخواست می‌کنید؛ و درباره ارحام کوتاهی نکنید، همانا خداوند مراقب شماست. امیرمؤمنان (علیه‌ السّلام) نیز به فرزندش چنین سفارش می‌کند: اَکرم عَشیرتَکَ، فَاِنَّهم جَناحُکَ الّذی بهِ تَطیرُ، وَ‌ اَصْلُکَ الّذی اِلیهِ تَصیرُ، وَ‌ یَدُکَ الَّتی بِها تَصوُلُ؛[۴۲] . خویشانت را گرامی بدار، زیرا آنان بال و پَرِ تو هستند که با آنان پرواز می‌کنی و اصل و ریشه تو می‌باشند که به ایشان باز می‌گردی و دست یاور تو هستند که با آنها به دشمن حمله می‌کنی و پیروز می‌شوی . این همه تاکید و سفارش نسبت به صله رحم در قرآن و احادیث، بیانگر ضرورت و نقش حیاتی آن است. در منابع فقهی ما نیز چنین آمده است: صله رحم مطلقا واجب است هر چند که خویشاوندان انسان مرتد یا کافر باشند. [۴۳] . به عبارت دیگر کفر و فسق سبب سقوط حق خویشاوندی نمی‌شود، بلکه صله رحم در این‌گونه موارد نیز امری پسندیده است و چه بسا موجب هدایت و نجات آنها از گمراهی شود. راوی می‌گوید: به امام صادق (علیه‌ السّلام) عرض کردم: کسانی با من خویشاوندی دارند، اما با من هم عقیده نیستند، آیا برای آنان بر عهده‌ام حقی است؟ فرمود: بلی؛ حق خویشاوندی را چیزی قطع نمی‌کند و اگر با تو هم عقیده باشند، برای آنان دو حق است؛ یکی حق خویشاوندی و دیگری حق اسلام. [۴۴] .

روش‌های صله رحم - کمک جانی : می‌توان گفت که بزرگ‌ترین مرتبه صله رحم، رسیدگی جانی به خویشان است و آن در جایی است که جان یکی از بستگان در خطر باشد که در این صورت وی باید تا پای جان بایستد و از خویشاوندان خود ـ در چارچوب اسلام و معیارهای مکتبی ـ دفاع کند، تا ضرر را از او دفع نمایند. رسول خدا صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌آله ‌وسلّم فرمود: هر کس با جان و مالش، صله رحم کند، خدای متعال اجر صد شهید به او می‌دهد. [۴۵] .

روش‌های صله رحم - کمک مالی : اگر در مواردی میان بستگان انسان افراد نیازمند وجود دارد، رسیدگی مالی به ایشان لازم است. این‌گونه مسائل ریشه در فطرت انسان دارد و اسلام نسبت به آن تاکید فراوانی دارد، تا آنجا که قرآن کمک به بستگان را جزء حقوق مالی محسوب می‌کند و آنجا که سخن از کمک اقوام به میان آمده، آن را به عنوان یک حق واجب ذکر کرده، می‌فرماید: و آتِ ذَالقربی حقَّهُ و المِسکینَ؛ [۴۶] حقوق خویشاوندان و مسکین را ادا کن. امیرمؤمنان علی علیه ‌السّلام نیز می‌فرماید: فَمَنْ اَتاهُ اللهُ مالاً فَلْیَصِله بِه قَرابَتَهُ؛[۴۷] . کسی که از سوی خدا ثروتی به دست آورد، باید بستگان خویش را به وسیله آن دستگیری کند.

روش‌های صله رحم - کمک فکری : رسیدگی فکری در جایی است که یکی از بستگان انسان برای هدایت شدن نیاز به راهنمایی دارد. به عنوان مثال: یکی از اقوام انسان اهل نماز و روزه نیست، اگر نزد او رفتن و راهنمایی کردن، از فضیلت نماز و روزه سخن گفتن و ترساندن از پیامدهای ترک نماز و روزه در او مؤثر می‌شود، بر انسان لازم است که نزدش رفته و به او کمک فکری کند که امر به معروف و نهی از منکر است. به استفتایی در این زمینه توجه فرمایید: آیا انسان می‌تواند از نظر شرعی با خویشاوندانی که بی ‌تقوا و بی ‌نماز و ضد انقلابند از قبیل پدر، مادر، خواهر و غیره قطع رحم نماید؟ جواب: قطع رحم جایز نیست، ولی باید آنها را با مراعات موازین امر به معروف و نهی از منکر کند. [۴۸] .

روش‌های صله رحم - کمک عاطفی : شاید برخی تصورکنند که اصرار و تاکید اسلام درباره صله رحم برای افرادی است که تمکّن مالی دارند و اشخاصی که از نظر مالی در تنگنا هستند و توان رسیدگی به دیگران را ندارند، برایشان لازم نیست. این تصور نادرستی است، زیرا هدف از صله رحم برقرار کردن ارتباط و پیوند عاطفی با خویشاوندان است و این ارتباط از راه‌ های گوناگونی امکان پذیر است. گاهی رفتن به منازل خویشان، سلام و احوالپرسی، تلفن زدن و نامه نوشتن، محبت ایجاد می‌کند و سبب دلجویی از خویشان می‌شود. به فرموده امیر مؤمنان (علیه ‌السّلام) : صِلُوا اَرْحامَکُم وَ لَو بِالتَّسلیمِ؛ [۴۹] . با بستگان خود صله رحم کنید، گرچه با سلام کردن (به آنان) باشد. امام صادق (علیه ‌السّلام) نیز می‌فرماید: پیوند میان برادران آن‌گاه که پیش هم هستند، دیدار همدیگر است و در مسافرت‌ نامه نوشتن به یکدیگر. [۵۰] . گاهی نیز شرکت در غم و شادی خویشان از موارد صله رحم است؛ شرکت در مراسم تشییع جنازه و مجالس ترحیم و دلجویی از بازماندگان آنان، و نیز شرکت در مجالس جشن و سرور آنان، رسیدگی عاطفی محسوب می‌شود که در تقویت و تحکیم رابطه خویشاوندی نقش مؤثری دارد.

روش‌های صله رحم - ترک آزار : یکی از بهترین روش‌های صله رحم با خویشاوندان، ترک اذیت و آزار آنان است. بدین معنا پرهیز از غیبت، تهمت، زخم زبان و شماتت آنان، دخالت نکردن در زندگی آنها به عناوین مختلف، عیبجویی نکردن از آنان و... از بهترین موارد صله رحم است. اگر کسی نمی‌تواند به بستگان خود کمک مالی کند، لااقل باید زمینه اذیّت و آزار آنان را فراهم نکند. امام صادق (علیه ‌السّلام) در این‌باره می‌فرماید: بهترین چیزی که به آن صله رحم می‌شود، خودداری کردن از اذیت و آزار آنان است. [۵۱] .

محدوده خویشاوندان : از نظر عرفی، خویشاوندی دو گونه است: خویشاوندی نَسَبی که از طریق ارتباط خون و رحم پیدا می‌شود، مانند پدر، مادر، فرزندان، برادر، خواهر، عمو، عمه، دایی، خاله، پدربزرگ و مادربزرگ و فرزندان همۀ کسانی که آن‌ها را خویشاوندان نسبی و اَرحام می‌نامند.[۹] صله رحم با این گروه واجب است و اگر هدیه‌ای داده شود، پس گرفتن آن جایز نیست. خویشاوندی سببی که از طریق ازدواج به وجود می‌آید؛ مانند خویشاوندی میان زن و شوهر و خویشان دو طرف. درباره اینکه آیا وجوب صله رحم شامل این گروه هم می‌شود یا خیر،‌ اختلاف نظر وجود دارد. [۱۰] . در میان همه خویشاوندان، جایگاه پدر و مادر در قرآن بسیار برجسته ‌تر است و خداوند پس از امر به پرستش و ایمان به یگانگی خود، به احسان به والدین فرمان می‌دهد: وَقَضَیٰ رَ بُّک أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیاهُ وَبِالْوَالِدَینِ إِحْسَانًا ۚ إِمَّا یبْلُغَنَّ عِندَک الْکبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْ هُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا کرِ یمًا ، پروردگار تو مقرر کرد که جز او را نپرستید و به پدر و مادر خود احسان کنید. اگر یکی از آن دو یا هر دو در کنار تو به سالخوردگی رسیدند، به آنها (حتی) اُف مگو و پرخاش مکن و با آنها به شایستگی سخن بگو اسراء ۲۳ [۱۱] .

ارحام روحانی - پیامبر و اهل بیت ع :در برخی روایات علاوه بر توصیه به ارتباط و صله با اقوام و خویشان، به ارتباط و صله با ائمه ع نیز توصیه شده است. پیامبر ص نیز در حدیثی فرمود:«أنا وعلي أبوا هذه الامة» ترجمه: من و علی، پدران این امتیم.[۱۲] .

ارحام روحانی - عالمان دینی: منابع دینی به صله و ارتباط با عالمان دینی هم توصیه کرده و پاداش فراوانی برای این ارتباط بیان کرده‌ اند.[۱۳] .

ارحام روحانی - برادران دینی : در رتبه بعد صله با برادران دینی مطرح شده است: اِنّما المِؤمنونَ إخوةٌ.[۱۴] امام صادق ع فرمود: مؤمنان برادران یکدیگر و فرزندان یک پدر و مادرند؛ اگر یکی از آنها ناراحت باشد دیگران به خاطر او شب را نمی‌خوابند.[۱۵] .

جایگاه و اهمیت صله رحم : صله رحم از آموزه‌های مورد توجه در آیات و روایات است. سفارش به رعایت حرمت خویشاوندی و انفاق مالی به آنها را در آیات متعددی از قرآن می‌توان دید: وَاتَّقُوا اللهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ ۚ إِنَّ اللهَ کانَ عَلَیکمْ رَقِیبًا. بترسید از خدایی که به نام او از یکدیگر در خواست می‌کنید و از قطع خویشاوندی‌ها پروا کنید که خدا مراقب شما است نساء۱ . وَبِالْوَالِدَینِ إِحْسَانًا وَ ذِی الْقُرْبَیٰ وَ الْیتَامَیٰ وَالْمَسَاکینِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا. به پدر و مادر، و خویشان و یتیمان و مستمندان احسان کنید، و با مردم [به زبان] خوش سخن بگویید سوره بقره ۸۳ . وَلَا یأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنکمْ وَالسَّعَةِ أَن یؤْتُوا أُولِی الْقُرْبَیٰ وَالْمَسَاکینَ وَ الْمُهَاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللهِ. و سرمایه‌ داران شما نباید از دادن [مال] به خویشاوندان و تهیدستان و مهاجران راه خدا دریغ ورزند سوره نور ۲۲ و آیات متعدد دیگر.[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰] . تکرار یک موضوع در قرآن نشان‌دهنده اهمیت آن است. بر اساس آیات قرآن، در قیامت از انسان‌ها درباره صله رحم سؤال خواهد شد. قرآن همچنین قطع‌ کننده رحم را لعنت‌ شده دانسته و خداوند تهدید کرده که چشم و گوش او را از درک حقایق ناتوان می‌سازد. در روایات و سیره زندگی اهل بیت ع نیز اهمیت فوق‌العاده کمک، حمایت و محبت به خویشاوندان کاملا روشن است و به شدت از قطع رابطه باخویشان نهی شده است. در روایات شیعه، قطع رحم به عنوان عامل محرومیت فرد و جامعه از لطف و رحمت خدا معرفی گردیده است.[۲۱] بر اساس روایات، صله رحم به قدری در نظر خداوند اهمیت دارد که حتی اگر فاسقان ارتباط خوبی با اقوام و خویشان خود داشته باشند، خداوند روزی آنها را افزون می‌کند؛ ولی در مقابل، اگر کسانی که اهل نماز و روزه ‌اند، در صورت قطع رحم، علاوه بر عذاب آخرت، از عمر و روزی آنها کاسته می‌گردد.[۲۲] اهمیت پایبندی به صله رحم تا آنجاست که بر اساس آموزه ‌های دینی و روایات حتی اگر خویشان و فامیل قطع رحم کرده و ارتباطی با انسان ندارند او مجاز به ترک صله رحم و مقابله به مثل نیست.[۲۳] [یادداشت ۱] علامه مجلسی در جلد ۷۱ بحارالانوار در باب صله رحم ۱۱۰ حدیث و در باب حقوق پدر و مادر و فرزندان ۱۰۲ روایت در این موضوع گردآوری کرده است.

فلسفه تأکید اسلام بر صله رحم : علت تأکید اسلام به حفظ پیوند خویشاوندی این است که همیشه برای اصلاح، تقویت، پیشرفت، تکامل و عظمت بخشیدن به یک اجتماع بزرگ، چه از نظر اقتصادی یا نظامی، و چه از نظر جنبه‌های معنوی و اخلاقی باید از واحدهای کوچک آن شروع کرد. با پیشرفت و تقویت تمام واحدهای کوچک، اجتماع عظیم، خود به خود اصلاح خواهد شد. در همین راستا اسلام دستور به اصلاح واحدهایی داده که معمولا افراد از کمک و یاری و عظمت بخشیدن به آن روگردان نیستند؛ در صله رحم خداوند تقویت بنیه افرادی را توصیه می‌کند که خونشان در رگ و پوست هم در گردش بوده و اعضای یک خانواده‌اند، و پیدا است هنگامی که اجتماعات کوچک خویشاوندی نیرومند شد، اجتماع عظیم آنها یعنی جامعه نیز عظمت می‌یابد. به عقیده برخی، حدیثی که می‌گوید: «صله رحم باعث آبادی شهرها می‌گردد»، به همین معنا اشاره دارد.[۲۴]از برخی روایات هم فهمیده می‌شود که روح صله رحم فقط دید و بازدید خالی نیست برهمین اساس پیامبر در روایتی گام برنداشتن به قصد صله رحم و کمک نکردن به خویشان را مصداق حتمی قطع رحم دانسته است. [۲۵] . در خطبهٰ معروف حضرت فاطمه س ، از زیاد شدن نسل، به عنوان دلیل و فلسفه‌ای برای وجوب صله رحم نام برده شده است.[۲۶] منتظری در شرح این فراز از خطبه فدکیه گفته است که"مَنْماة" به معنای رشد و نُمُوّ و معنایش این است که اگر مردم صله رحم كنند و به خويشاوندان و ارحام خود نیكی كنند، از مرگ‌های ناگهانی و تلف شدن محفوظ مانده و در نتیجه تعدادشان زياد می‌شود.[۲۷] برخی دیگر از نویسندگان شناخت بهتر و بیشتر خویشان نسبت به یکدیگر را از نتائج صله رحم دانسته و ازدواج‌های صورت گرفته در چنین بستری را پایدارتر و نتیجه‌ اش را کثرت نسل و اولاد برشمرده ‌اند. [۲۸] از دید برخی کارشناسان، دیدار خویشاوندان، اقوام و دوستان علاوه بر احیای روابط عاطفی و انسانی، تأثیری جدی بر مکانیزم عصبی انسان دارد و می‌تواند باعث افزایش طول عمر، سلامتی و کاهش استرس شود.[۲۹] .

آثار صله رحم : از نتایج و آثار صلۀ رحم، برخی مربوط به دنیا و برخی از نتایج اُخروی این عمل هستند. برخی از این آثار عبارتند از: • دوستی و محبت خدا[۳۰] - • حمایت خداوند[۳۱] - • عاقبت به خیری[۳۲] - • جلوگیری از پیشامدهای بد[۳۳] - • دفع بلاها[۳۴] - • آسانی حساب قیامت[۳۵] - • عبور آسان از پل صراط[۳۶] - • جلوگیری از گناهان[۳۷] - • کفاره گناهان[۳۸] - • حفظ نعمت‌ها[۳۹] - • بهشتی شدن[۴۰] - • پاک کردن اعمال[۴۱] - • برطرف شدن فقر و زیاد شدن روزی[۴۲][۴۳] - • برآوره شدن حاجات[۴۴] - • زکات ( رفاه)[۴۵] - • زدودن کینه‌ها[۴۶] - • پاداش سریع در دنیا[۴۷] - • پاداش صد شهید در صله رحم کامل[۴۸] - • خوش اخلاقی[۴۹] - • بخشنده شدن[۵۰] - • نشاط روح و جان[۵۱] - • مهم‌ترین عامل افزایش عمر[۵۲][۵۳] - • آبادانی محیط زندگی[۵۴] - • مرگِ آسان[۵۵] - • جلوگیری از مرگ‌های بد [۵۶] .