اخلاق قرآنی- صله رحم

صله رحم از جملۀ مواردی است که در فرمایشات و توصیه‌های پیامبر صلی ‌الله ‌علیه ‌و‌آله ‌وسلّم جایگاه ویژه ‌ای دارد. صِلِۀ رَحِم ارتباط و دیدار با خویشاوندان و کمک به آنها است. صله رحم از آموزه‌های اخلاقی اسلام است که تأکید زیادی بر انجام آن شده تا جایی که قرآن، ترک ‌کنندگان آن را در شمار زیان‌کاران و لعنت ‌شدگان معرفی می‌کند. در روایات، صله رحم به عنوان بهترین عمل پس از ایمان، اولین سخنگوی قیامت، بهترین خصلت مؤمن و مهم‌ترین عامل طولانی شدن عُمر معرفی شده است. بنابر حدیث قدسی، صله رحم از رحمت خداست و هر کس آن را ترک کند، از رحمت او محروم خواهد ماند. صله رحم گاهی واجب و گاهی مستحب است. قطع رحم یعنی ترک صله رحم و عدم ارتباط لازم با خویشان، یکی از گناهان کبیره است و حتی درباره خویشاوندان بدخُلق یا گناهکار نیز مُجاز نیست. در فرهنگ ایرانیان، صله رحم جایگاه ویژه ‌ای داشته و به مناسبت‌های مختلفی مانند عید نوروز، ماه رمضان و عیدهای ملی یا مذهبی نمود بیشتری دارد. صله رَحِم از سنت‌های مورد تأکید و واجب اسلام شمرده می‌شود. صله رحم هر نوع دیدار با اقوام و احسان و نیکی‌کردن و کمک مالی به آنها را شامل می‌شود. فقیهان ترک صله رحم را حرام و از گناهان کبیره دانسته‌ اند. در آیات قرآن سفارش به صله رحم و احسان نسبت به اقوام شده است. در آیه‌ ای از قرآن قطع رحم همراه با اِفساد در زمین نکوهش شده است. در روایات نیز توجه زیادی به صله رحم شده است. از پیامبر ص نقل شده که ثواب صله رحم زودتر از ثواب هر کار خیر دیگری می‌رسد. همچنین افزایش رزق و روزی و طول عمر از آثار صله رحم شمرده شده است. صله رحم از دیدگاه امام‌خمینی جایگاه با اهمیتی دارد؛ تا جایی که امام‌ خمینی ترک صله رحم با فرد کافر و مرتد یا کسی که فسق علنی می‌کند را جایز نمی‌داند. امام‌ خمینی در تألیفات خود روایاتی را نقل می‌کند که بیانگر این است که صدقه به اقوام افضل از صدقه ‌دادن به دیگران است. صِلَه رَحِم را احسان و نیکی‌کردن به نزدیکان معنا کرده‌اند. مراد از صله در صله رحم، مطلق احسان و نیکی و دیدار کردن با یکدیگر است که بر حسب عادات و رسوم، مختلف است.[۱] مراد از رحم نیز خویشاوندان نسبی است که از راه ولادت منتسب به انسان ‌اند، مانند برادر و خواهر نسبی، عمو، عمّه، خاله، دایی و فرزندان آنان.[۲] برخی، رحم را به محارمی که ازدواج با آنان حرام است، اختصاص داده‌اند.[۳] و نیز گفته شده چون در شرع مقدّس معنی خاصی برای رحم ذکر نگردیده پس مراد همان معنای عرفی است که عبارت از مطلق اقارب و بستگان است به معنی خویشاوندان پدری و مادری هر چند به چند واسطه باشد.[۴] . فقیهان صله رَحِم را یکی از واجبات و قطع رحم (ترک صله رحم) را حرام و از گناهان کبیره شمرده ‌اند.[۵] گفته شده فرد مسلمان نباید در هیچ شرایطی صله رحم را ترک کند و در هر حالی به میزان ضروری باید به آن پای ‌بند باشد؛ حتی اگر به اندازه یک احوال ‌پرسی کوتاه هم باشد می‌باید صله رحم کند. البته بدون آن که حرمت و عزت نفس خود را از دست بدهد.[۶] . چگونگی صله رحم را با توجه به عرف دانسته‌اند که به اختلاف عادت‌ها و نیز دوری و نزدیکی محل سکونت متفاوت خواهد بود.[۷] صله رحم با سلام کردن و احوال پرسی، هدیه دادن و هر نوع کمک مالی و احسان و نیکی ای که مقدور انسان می‌باشد و همچنین ترک آزار و اذیت تحقق می‌یابد.[۸] . صله رحم از دو واژه «صِلِه» و «رَحِم» تشکیل شده است. «صله» به معنای پیوستن دو چیز است[۱] و «رَحِم» به معنی جای کودک در شکم مادر است.[۲] واژه رحم، در «صله رحم» استعاره برای قرابت و خویشاوندی است.[۳] . صله رحم را به معنای ارتباط و دیدار با خویشاوندان و کمک به آنها دانسته‌ اند.[۴] برخی نیز تنها آن را به معنای احسان و نیکوکاری به خویشاوندان دانسته‌ اند.[۵] از صله رحم در مباحثی چون هدیه، ازدواج و شهادت دادن در دادگاه و... سخن به میان آمده است.[۶] . برخی از نام‌ها و صفات خداوند مانند رحمان و رحیم از نظر واژگانی و معنایی با «رَحِم»، هم ‌ریشه ‌اند. در یک حدیث قدسی آمده است: من خدای رحمان هستم؛ رَحِم را خلق کردم و نام آن را از نام خود گرفتم؛ پس هر کس صله رحم کند او را به رحمت خویش متصل سازم و هر کس قطع رحم کند، او را از رحمت خویش دور نمایم .[۷] . صله رحم و ارتباط با خویشاوندان از سفارش‌های مؤکد اسلام به شمار می‌رود که در حوزه روابط اجتماعی از اهمیت خاصی برخوردار است.[۹] علت توجه زیاد اسلام به صله رحم را این دانسته ‌اند که پيشرفت، تكامل و عظمت بخشيدن به يك اجتماع بزرگ، از واحدهای کوچکی مانند خویشان و اقوام آغاز می‌شود.[۱۰] . در آیات قرآن تأکید فراوانی دربارهٔ صله رَحِم شده‌ است.[۱۱] آیاتی زیادی نسبت به مراعات حقوق اقوام و اَرحام وجود دارد. بعضی از این آیات سفارش به احسان نسبت به اقوام می‌نماید و بعضی در بیان عقوبت افرادی است که ترک‌کننده حقوق آنها می‌باشند و این وظیفه الهی را انجام نداده‌اند.[۱۲] خداوند در قرآن کریم، قطع رحم را همپای «اِفساد در زمین» نکوهش کرده‌ است.(سوره محمد، آیه ۲۲) و در جایی دیگر، ارحام را در ردیف خود شمرده و از قطع رحم نهی کرده است. سوره نساء، آیه ۱ .[۱۳] . مفسران این آیات را نشانگر عظمت و اهمیت صله رحم در قرآن بیان کرده‌اند.[۱۴] . در روایات فضایل زیادی برای صله رحم گفته شده‌ است.[۱۵] . از پیامبر ص نقل شده که ثواب صله رحم زودتر از ثواب هر کار خیر دیگری می‌رسد. در روایات، افزایش رزق و روزی، دفع بلا، آسان‌کردن حساب در قیامت، طول عمر و نیکوشدن خلق و خو، از آثار صله رحم شمرده شده‌ است.[۱۶] همچنین در روایاتی قطع رحم بسیار نکوهش شده‌ است.[۱۷] در روایتی از امام صادق ع آمده است: نخستین گوینده در قیامت رحم است که می‌گوید: پروردگار من! هر که در دنیا مرا وصل کرد (صله رحم به جا آورد) تو امروز بین خود و او را وصل گردان و هر که در دنیا مرا قطع کرد، تو امروز بین خود و او را قطع کن [۱۸] زشتی و گناه قطع رحم به حدی است که امام سجاد ع به فرزندش نصیحت می‌کند که از همنشینی با کسانی که قطع رحم کرده‌اند دوری کن.[۱۹]

معنای صله رحم : صله ‌رحم از دو واژه صله و رحم تشکیل شده است که معنای لغوی صله از ماده «وصل» به معنای پیوستن بوده و پیوند کردن دو چیز را می‌گویند.[۱] . معنای لغوی رحم، زهدان به معنی جای کودک در شکم مادر را گویند. [۲] . صله در لغت به معنای احسان و دوستی آمده است و مراد از «رَحِم» خویشاوندان و بستگان می‌باشد. [۳] . در اصطلاح، صله رحم محبت و سلوک داشتن با خویشان و نزدیکان است. واژه رحم، در صله رحم استعاره برای قرابت و خویشاوندی است؛ چراکه آن‌ها از یک رحم متولد شده‌اند و مراد از رحم یعنی نسبت شناخته شده بین آن دو وجود داشته باشد؛ هر چند نسبت دوری با هم داشته باشند. [۴]. معنای اصطلاحی صله رحم، اتحاد خویشاوندان و اقوام و دیدار خویشاوندان [۵] است.

اهمیت صله رحم : در اهمیت صله رحم همین بس که پیامبر اکرم صلی ‌الله ‌علیه ‌وآله ‌وسلم ، همه انسان‌ها را به صله رحم سفارش کرده است؛ هر چند که در این مسیر سختی‌های فراوانی ببینند و راه‌شان از یکدیگر بسیار دور باشد. هم‌چنین صله رحم را بخشی از دین دانسته و فرموده ‌اند که هر کس آن را به‌ جا نیاورد دین او ناقص است. جابر از حضرت باقر علیه ‌السلام روایت کرده که رسول خدا (صلي‌ الله ‌عليه ‌وآله ‌وسلم) فرمود‌ه ‌اند:
به حاضر و غایب امتم و به کسانی که در پشت مردان و رحم زنان هستند (آن‌هایی که هنوز به دنیا نیامده ‌اند) تا روز قیامت سفارش می‌کنم که صله رحم را به جا آورند، اگر چه راهشان به سوی هم‌ دیگر یک سال فاصله داشته باشد؛ زیرا صله رحم از دین است .[۸] .

منظور از رحم : در شرع مقدّس اسلام و آیات و روایات، معنای خاصی برای رحم ذکر نشده است. از اینجا می‌فهمیم که این کلمه نیز مانند سایر کلمات، حمل بر معنای عرفی متداول می‌شود. شاید رحم به معنای خویشاوندانی باشد که از طرف پدر و مادر و نیز فرزندان به یکدیگر وابسته باشند، هر چند که این وابستگی به چند واسطه باشد. عروة بن یزید از امام صادق علیه ‌السّلام درباره تفسیر آیه «وَ الذینَ یَصلونَ ما اَمرَ اللهُ بهِ اَن یُوصلَ؛[۶] . و آنان که آنچه را خدا به پیوستن آن فرمان داده، پیوند می‌دهند. پرسید. آن حضرت پاسخ داد:
مراد از کسانی که خداوند پیوستن به آنان را فرمان داده، خویشاوندان توست. [۷] . بنابراین، صله رحم، پیوند با تمام خویشان می‌باشد، بدیهی است که خویشاوند هر قدر به انسان نزدیک‌تر باشد. وظیفه او در حفظ پیوند، شدیدتر و لازم‌تر است.

ثواب صله رحم : یکی از افتخارات بزرگ برای انسان این است که شهید از دنیا برود و هر کس در طول زندگانی خویش یک ‌بار می‌تواند شهید شود و حال آن‌که ثواب شخصی که صله رحم را به جا می‌آورد، علاوه بر اجر صد شهید، ثواب‌های دیگری نیز شامل حال او می‌شود. پیامبر اکرم صلي ‌الله ‌عليه ‌وآله ‌وسلم می‌فرمایند: هرکس به سوی خویشاوندانش با جان و مالش قدم بردارد تا صله رحم را به جا آورد، خداوند عزوجل به وی اجر صد شهید عطا می‌کند و برای هر قدمی که بر می‌دارد، خداوند چهل هزار حسنه می‌نویسد و چهل هزار گناه از وی پاک می‌کند و چهل هزار درجه بالا می‌برد و گویا خداوند را در حال صبر، صد سال عبادت کرده که عبادتش پذیرفته شده است.[۹] .

کمترین حد صله رحم : این تفکر که صله رحم حتماً باید با غذا همراه باشد - اگر نباشد آبروریزی است- کاملا اشتباه است. دین مقدس اسلام دایره صله رحم را خیلی وسیع‌تر و ساده‌تر از این‌ها به ما بیان کرده است. مخصوصاً امروزه که با یک تلفن کردن یا فرستادن پیامک از حال هم‌دیگر می‌توانیم آگاه شویم. امام صادق علیه ‌السلام می‌فرمایند: همانا صله رحم و نیکی کردن، حساب را آسان ساخته، از گناه نگاه می‌دارد. پس صله رحم کرده، به برادرانتان نیکی کنید، اگرچه به سلامی نیکو و جواب سلام دادن باشد. [۱۰] . در جایی دیگر می‌فرمایند: صله رحم کن، اگر جه با شربت آبی باشد .[۱۱] . این روایت شریف، ساده برگزار کردن صله رحم را به ما سفارش می‌کند؛ چراکه هر چه دید و بازدیدها ساده ‌تر و بدون تشریفات باشد، همان اندازه میهمانی‌ها بیشتر می‌شود و صفا و صمیمیت را به ارمغان می‌آورد.

آثار صله رحم - طول عمر انسان : شخصی به نام مَیسِر از امام باقر یا امام صادق (علیهما‌السّلام) نقل کرده که آن حضرت فرمود: ‌ای مَیسِر گمان می‌کنم به خویشان خود نیکی می‌کنی؟ گفتم: آری فدایت شوم! من در نوجوانی در بازار کار می‌کردم و دو درهم مزد می‌گرفتم، یک درهم آن را به عمّه‌ام و درهم دیگر را به خاله ‌ام می‌دادم. آن‌گاه امام فرمود: به خدا سوگند تاکنون دوبار مرگت فرا رسیده، ولی به خاطر صله رحم به تاخیر افتاده است. [۱۲] . یکی از فواید دنیوی صله رحم این است که خداوند به خاطر این کار، عمر انسان را زیاد می‌کند و دچار مرگ ناگهانی نمی‌شود. از محمد عبیدالله روایت شده که حضرت رضا علیه‌ السلام می‌فرمایند: مردی از عمرش ۳ سال مانده بود. وی صله رحم می‌کند و خداوند آن را به سی‌سال تبدیل می‌کند، که خداوند هر چه خواهد می‌کند. [۱۳] . - انواع اجل : در متون اسلامی به دوگونه اجل اشاره شده است. [۱۴] . قرآن کریم می‌فرماید: «'ثُمَّ قَضى‌ أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ‌»؛ [۱۵] . سپس مدتی مقرر داشت و اجل حتمی نزد اوست؛ یعنی انسان یک اجل مبهم دارد (نکره (اجلا) ابهام را افاده می‌کند.) و یک اجل مسمی و متعین، که در نزد خداست و در او تغییری حاصل نمی‌شود. شاهدش، کلمه «عنده» است. از طرف دیگر «ما عندالله باق»؛ آن‌چه نزد خداست، باقی و ثابت است . [۱۶] . و این همان اجل محتوم است که در قرآن بدان اشاره شده است:... هنگامی که اجل آنها فرا رسد، (و فرمان مجازات یا مرگشان صادر شود،) نه ساعتی تأخیر می‌کنند، و نه پیشی می‌گیرند. [۱۷] . اگر این مطالب را به آیه دیگری که می‌فرماید: خداوند هرچه را بخواهد، محو، و هرچه را بخواهد، اثبات می‌کند؛ و "ام الکتاب" لوح محفوظ نزد او است! ، [۱۸] ضمیمه کنیم، به دست می‌آوریم که اجل مسمی، همان چیزی است که در «ام الکتاب» نهاده شده و غیر مسمی همان است که در «لوح محو و اثبات» نوشته شده است. - انطباق بر حوادث ثابت : ام الکتاب قابل انطباق بر حوادث ثابت در عین است؛ یعنی حوادث از جهت استنادش به اسباب عامه ‌ای که از تأثیر، تخلف نمی‌ورزد، و «لوح محو و اثبات»، قابل انطباق است بر حوادث از جهت استنادش به اسباب ناقصه ‌ای که چه‌بسا آن را مقتضیات می‌نامیم که ممکن است با موانعی همراه گردند و از تأثیر باز داشته شوند؛ لذا گاهی اجل مسمی و غیر مسمی با هم موافق ‌اند و گاهی مخالف و آن اجلی که واقع می‌شود، اجل مسمی است. [۱۹] . به هر حال، اجل معلق این قابلیت را دارد که به تأخیر بیفتد، و در اثر موانعی از تأثیر باز داشته شود؛ لذا اگر در روایاتی مشاهده می‌کنیم که می‌فرمایند با انجام فلان کار و عمل، عمر آدمی زیاد می‌شود، اشاره بدین نکته دارند که عمل مذکور، مانعی برای تحقق اجل معلق است. در روایتی می‌خوانیم: مردمی که به واسطه کارهای خوبشان زندگی می‌کنند، بیش‌تر از کسانی هستند که به عمر طبیعی‌شان زندگی می‌کنند و مردمی که به واسطه گناهانشان می‌میرند، بیش‌تر از کسانی هستند که به اجلشان می‌میرند . [۲۰] . جلوگیری از اجل معلق : گاهی بیان می‌شود که صدقه از اجل معلق جلوگیری می‌کند و عمر آدمی را زیاد می‌نماید و گاهی هم گفته می‌شود که صله رحم باعث عمر طولانی می‌شود. در این‌گونه موارد مکانیزم دقیق اضافه شدن عمر برای ما معلوم نیست؛ شناخت دقیق آن مربوط به علم و اراده خداوند است؛ خداوند می‌تواند با روش‌های گوناگون به عمر افراد بیفزاید. به عنوان نمونه از وقوع تصادفی که برای او مقدر شده بود، جلوگیری کند یا ممکن است در صله رحم با دیدن و ملاقات فامیل، انرژی مثبت به انسان وارد شود و این انرژی باعث نشاط و انبساط روحی شده و همین امر باعث طولانی شدن عمر گردد.

آثار صله رحم - دفع بلا و زیاد شدن دارایی : حضرت سجاد (علیه ‌السّلام) فرمود: هر کس دوست دارد، خدا عمرش را طولانی و روزی‌ اش را افزایش دهد، باید صله رحم کند. [۲۱] . اگر بخواهیم از بلاهای فردی و اجتماعی در امان باشیم و در تیررس انواع بلاها قرار نگیریم یکی از بهترین راه‌ها همان صله رحم است. حضرت امام باقر علیه ‌السلام می‌فرمایند: صله رحم اعمال را پاک، اموال را بسیار، بلاها را بر طرف می‌کند و حساب را آسان کرده و اجل را عقب می‌اندازد . [۲۲] .

آثار صله رحم - آبادی شهرها : امام صادق (علیه‌ السّلام) فرمود: صله رحم و خوشرفتاری با همسایه شهرها را آباد می‌کند. [۲۳] .

آثار صله رحم - حسن خلق : امام صادق (علیه ‌السّلام) فرمود: رسیدگی به خویشان، اخلاق را نیکو می‌کند. [۲۴] .

آثار صله رحم - نیکویی اخلاق و پاکی جان : صله رحم باعث از بین رفتن کینه‌ها می‌گردد؛ چراکه از نزدیک هم‌دیگر را می‌بینیم و حس می‌کنیم و با هم رابطه برقرار می‌کنیم و این ارتباط، رفتارمان را نیکو جلوه می‌دهد و در سخن گفتن‌هاست که گره‌های سوءظن و کینه باز می‌شود و جایش را صفا و صمیمیت پر می‌کند. حضرت امام صادق (علیه‌ السلام) می‌فرمایند: صله رحم اخلاق را نیکو، دست را بخشنده، جان را پاکیزه، روزی را افزون کرده و اجل را عقب می‌اندازد.[۲۵] .

آثار صله رحم - مرگ نیکو و راحتی حساب : اگر انسان بخواهد با نیکویی و خوبی از دنیا برود یکی از راه‌هایش صله رحم است. چرا که صله رحم انسان را از انواع بد مردن و دچار شدن به انواع بیماری‌های خطرناک و مرگ ناگهانی نجات می‌دهد و باعث می‌شود تا انسان در آخرت هم حسابش راحت باشد. امام صادق (علیه ‌السلام) می‌فرمایند: صله رحم، حساب‌رسی را در قیامت آسان می‌کند و انسان را از بد مردن باز می‌دارد.[۲۶] .

آداب صله‌ رحم - سلام دادن : اولین و مهم ‌ترین آداب دید و بازدید، سلام دادن است؛ چراکه سلام یکی از نام‌های خداوند متعال است و با سلام کردن رحمت الهی نازل می‌شود. حضرت رسول اکرم صلی ‌الله ‌علیه ‌وآله ‌وسلم می‌ فرمایند: هر گاه به هم برخوردید، با سلام کردن و دست دادن دیدار کنید و چون جدا شدید، با آمرزش‌خواهی از هم جدا شوید. [۲۷] .

آداب صله‌ رحم - دست دادن : دین مقدس اسلام سفارش کرده است وقتی که همدیگر را ملاقات می‌ کنید دست بدهید؛ زیرا تاریکی کینه را از بین می‌برد و باعث آمرزش گناهان می‌شود. حضرت رسول اکرم صلي ‌الله ‌عليه ‌وآله ‌وسلم می‌فرمایند: با یکدیگر دست دهید؛ زیرا دست دادن کینه و کدورت را از بین می‌برد .[۲۸] . لازم به ذکر است که دست دادن با کسانی که محرم هستند سفارش شده و در دید و بازدیدها و مهمانی‌ها با کسانی که نامحرم هستند نباید دست داد هر چند که از خویشاوندان باشند؛ چراکه مورد نهی شارع مقدس قرار گرفته است.

آداب صله‌ رحم - معانقه : معانقه غیر از روبوسی است و شارع مقدس ما را به این موضوع سفارش کرده است. امام محمد باقر علیه ‌السلام می‌ فرمایند: هر مومنی برای دیدن برادر خود برود خداوند برای هر گامی که بر می‌دارد یک ثواب می‌نویسد و یک گناه از او پاک می‌شود و یک درجه بالا برده می‌شود و چون در خانه‌ اش را بکوبد، درهای آسمان به رویش گشوده گردد و چون با هم دست دهند و معانقه کنند یکدیگر را در آغوش بگیرند خدا رویش را به آن‌ها کند .[۲۹] .